همهچیز درباره زخم مزمن؛ از علت و رنگ زخم تا درمان تخصصی
این مقاله علاوه بر متن، به صورت پادکست صوتی و ویدیو نیز در دسترس شماست.
توجه داشته باشید که این پادکست با کمک هوش مصنوعی تولید شده و ممکن است بعضی کلمات کمی متفاوت یا نادرست تلفظ شوند.
معمولاً از همراهان بیمار در کلینیک، اولین جملهای که میشنوم این است: «ما همه کار کردیم… پانسمان، دارو، شستوشو… ولی این زخم تکون نمیخوره.» این جمله برای من آشناست. زخمهایی که ماههاست باقی ماندهاند، ترشح دارند، گاهی بو میدهند و کمکم هم بیمار را خسته کردهاند و هم خانواده را.
در همین نقطه معمولاً توضیح میدهم که مسئله فقط خودِ زخم نیست؛ مسئله بدنی است که دیگر شرایط ترمیم طبیعی را ندارد.
European Wound Management Association این واقعیت را دقیقاً اینطور بیان میکند:
«زخم مزمن فقط زخمی نیست که خوب نمیشود؛ اغلب نشانه یک مشکل سیستمیک در بدن است.»
این جمله برای ما فقط یک تعریف علمی نیست؛ چیزی است که هر روز در عمل میبینیم.
زخم مزمن دقیقاً یعنی چه؟
اگر بخواهم خیلی ساده و بدون اصطلاحات پیچیده توضیح بدهم: زخم مزمن یعنی زخمی که بعد از ۴ تا ۶ هفته، با وجود مراقبت، وارد مسیر طبیعی ترمیم نشده است. نکتهای که همیشه به همراهان بیمار تأکید میکنم این است که: زخم مزمن لزوماً زخم قدیمی نیست.
گاهی زخم تازه است، اما از همان روزهای اول:
علت اصلیاش بررسی نشده
فقط پانسمان شده
یا بیماری زمینهای بیمار کنترل نشده است
در تجربه بالینی من، زخم مزمن تقریباً همیشه علامت یک مشکل حلنشده در بدن است؛ نه یک اشتباه ساده در پانسمان.
چرا زخم مزمن میشود؟
اینجاست که معمولاً خانوادهها متعجب میشوند، چون تصورشان این است که «پانسمان خوب یعنی درمان». اما واقعیت چیز دیگری است. «اگر علت زمینهای زخم درمان نشود، حتی پانسمانهای پیشرفته هم بهتنهایی باعث بهبود زخم نخواهند شد.» در عمل، علت مزمن شدن زخم معمولاً یکی از این موارد است (یا ترکیبی از چند مورد):
اختلال گردش خون
ترمیم زخم بدون خونرسانی مناسب عملاً غیرممکن است. وقتی خون به بافت نمیرسد (مشکلات شریانی) یا بهدرستی برنمیگردد (مشکلات وریدی)، اکسیژن و مواد غذایی کافی به زخم نمیرسد. در این شرایط، حتی بهترین پانسمانها هم فقط نقش محافظ دارند، نه درمانکننده. در عمل، این بیماران معمولاً زخمهایی دارند که:
دیر تمیز میشوند
لبههایشان پیشرفت نمیکند
یا با کوچکترین ضربه دوباره باز میشوند
دیابت
دیابت فقط «قند خون بالا» نیست؛ مجموعهای از مشکلات پنهان است که مستقیماً ترمیم زخم را مختل میکند. در بیماران دیابتی معمولاً با این ترکیب خطرناک روبهرو هستیم:
کاهش حس درد: زخم دیر دیده میشود
ترمیم کند: بدن پاسخ ضعیفتری میدهد
عفونتهای خاموش: بدون درد، ولی فعال
به همین دلیل بسیاری از بیماران با زخم دیابتی زمانی مراجعه میکنند که زخم مدتهاست از کنترل خارج شده و دیگر ساده نیست.
فشار طولانیمدت
در بیماران کمتحرک یا بستری، فشار مداوم روی یک نقطه باعث قطع جریان خون موضعی میشود. اگر این فشار برداشته نشود، زخم حتی فرصت شروع ترمیم را هم پیدا نمیکند. اینجا یک اصل مهم وجود دارد: تا زمانی که فشار اصلاح نشود، پانسمان صرفاً یک پوشش است، نه درمان.
عفونت و مراقبت نادرست
بعضی زخمها نه بهخاطر بیماری زمینهای، بلکه بهدلیل مراقبت اشتباه مزمن میشوند. مواردی مثل:
شستوشوی بیشازحد یا با مواد نامناسب
دستکاری مکرر زخم
مصرف خودسرانه آنتیبیوتیک یا پماد
همه اینها زخم را وارد یک چرخه معیوب میکند:
التهاب → ترشح → تأخیر ترمیم → عفونت مجدد
| عامل اصلی | چه اتفاقی در بدن میافتد؟ | نتیجه روی زخم |
|---|---|---|
| اختلال گردش خون | اکسیژن و مواد غذایی کافی به بافت نمیرسد | ترمیم متوقف یا بسیار کند |
| دیابت | کاهش حس، ترمیم ضعیف، عفونت خاموش | زخم دیر تشخیص داده میشود و پیشرفت نمیکند |
| فشار طولانیمدت | قطع خونرسانی موضعی | زخم باز میماند یا بدتر میشود |
| عفونت و مراقبت نادرست | التهاب مداوم و آسیب بافت سالم | ورود زخم به چرخه مزمن |
انواع زخم مزمن
در عمل، بیشتر زخمهای مزمن در یکی از این چهار گروه قرار میگیرند. تفاوت اینها فقط در اسم نیست؛ علت زمینهای، محل زخم، درد، ترشح و حتی نوع مراقبتشان با هم فرق دارد. برای همین هم درمان یکسان جواب نمیدهد.
۱. زخم دیابتی
زخم دیابتی معمولاً در پا دیده میشود، مخصوصاً:
کف پا (زیر انگشتان یا زیر سینه پا)
کنار شست
پاشنه
ویژگی مهم زخم دیابتی این است که ممکن است خیلی جدی باشد ولی بیمار درد زیادی حس نکند. چرا؟ چون در دیابت، حس عصبی کم میشود و همین باعث میشود زخم دیر متوجه شود و دیر درمان شروع شود.
نشانههایی که ما زیاد میبینیم:
زخم عمیق یا سوراخمانند (گاهی مثل “حفره”)
پوست اطراف زخم پینه بسته و ضخیم
بیدردی یا درد خیلی کم، برخلاف ظاهر زخم
بوی بد/ترشح وقتی عفونت اضافه شود
نکته تجربهای مهم:
بیدرد بودن نشانه خوب بودن نیست. در زخم دیابتی، بیدردی گاهی یعنی زخم مدتهاست دارد جلو میرود ولی بیمار خبر ندارد.
۲. زخم وریدی
زخم وریدی وقتی ایجاد میشود که خون در پا خوب برنگردد و در رگها تجمع کند. این حالت معمولاً در افرادی دیده میشود که:
واریس دارند
مدت طولانی سرپا میایستند
سابقه تورم پا یا لخته وریدی داشتهاند
محل شایع زخم وریدی:
اطراف قوزک پا (بیشتر سمت داخلی)
ساق پای پایین
نشانههایی که خیلی رایج است:
ترشح زیاد (گاهی روزانه پانسمان خیس میشود)
تورم پا
تغییر رنگ قهوهای/تیره اطراف مچ
خارش و پوست نازک و حساس اطراف زخم
درد معمولاً هست، ولی با بالا گرفتن پا ممکن است کمتر شود
نکته کلیدی:
در زخم وریدی، اگر کامپرشن (فشار درمانی/جوراب یا باند مناسب) نباشد، پانسمان بهتنهایی معمولاً فقط نقش جذب ترشح را دارد و درمان واقعی جلو نمیرود.
(البته کامپرشن باید با بررسی شرایط خونرسانی انجام شود، نه خودسرانه.)
۳. زخم شریانی
زخم شریانی زمانی رخ میدهد که خونرسانیِ شریانی به پا یا انگشتان کم شود؛ یعنی بافت واقعاً اکسیژن و خون کافی نمیگیرد. این زخمها معمولاً:
دردناکترند
کندتر ترمیم میشوند
و حساستر به اشتباهات مراقبتیاند
محلهای شایع:
نوک انگشتان پا
کنارههای انگشت
پاشنه یا نقاطی که اصطکاک دارند
نشانههای مهمی که ما زیاد میبینیم:
درد شدید (گاهی شبها بدتر میشود)
پوست سرد، رنگپریده یا براق
نبض پا ضعیف یا نامحسوس
زخم کوچک ولی عمیق/بدقواره
لبههای زخم ممکن است خشکتر باشد
هشدار خیلی مهم:
اینجا فشار اشتباه (مثل کامپرشن یا بستن محکم بدون ارزیابی) میتواند آسیب را بدتر کند.
برای همین زخم شریانی قبل از هر چیزی باید از نظر خونرسانی بررسی شود.
۴. زخم فشاری (زخم بستر)
زخم فشاری وقتی ایجاد میشود که فشار طولانی روی یک نقطه باعث قطع خونرسانی موضعی شود؛ بیشتر در بیماران:
کمتحرک یا بستری
سالمند
افراد با کاهش وزن شدید یا تغذیه ضعیف
کسانی که روی ویلچر طولانی مینشینند
محلهای شایع:
دنبالچه و باسن
پاشنه پا
لگن (پهلو)
پشت سر (در برخی بیماران)
نشانهها معمولاً اینطور شروع میشود:
اول پوست قرمز میشود و با فشار دادن سفید نمیشود
بعد تاول یا زخم سطحی ایجاد میشود
اگر فشار ادامه پیدا کند، زخم عمیق و گسترده میشود
اصل طلایی درمان:
تا زمانی که فشار برداشته نشود، درمان واقعی شروع نمیشود.
یعنی اگر بیمار همچنان همان نقطه را تحت فشار نگه دارد، هر چقدر هم پانسمان خوب باشد، زخم جلو نمیرود.
زخم مزمن چه علائمی دارد؟
معمولاً به همراهان بیمار میگویم اگر این نشانهها را میبینید، زخم وارد فاز مزمن شده است:
ترشحی که قطع نمیشود
بوی ناخوشایند
درد مداوم یا بیدردی غیرعادی
تغییر رنگ اطراف زخم
کوچک نشدن زخم
اگر زخمی با وجود مراقبت بهتر نمیشود، معمولاً مزمن شده است.
رنگ زخم مزمن نشانه چیست؟
این بخش را همیشه ساده و قابل فهم توضیح میدهم:
قرمز: التهاب یا ترمیم ناقص
زرد: بافت مرده نرم (اسلاف) یا عفونت
سیاه: نکروز – وضعیت جدی
سبز و بدبو: عفونت فعال
Journal of Wound Care تأکید میکند که:
«رنگ بستر زخم اطلاعات حیاتی درباره زنده بودن بافت و توان ترمیم آن میدهد.»
نکروز خطرناک است، اما اگر بهموقع تشخیص داده شود، قابل مدیریت است. مشکل اصلی، تأخیر در مراجعه و درمان است.
زخم مزمن چندماه طول میکشد درمان یابد؟
اینجا همیشه صادقانه صحبت میکنم. مدت درمان زخم مزمن به علت آن بستگی دارد، نه به عجله ما. درواقع زخمهای مزمن به زمانبندی واقعبینانه و درمان متناسب با شرایط بیمار نیاز دارند، نه وعده درمان سریع. بعضی زخمها طی چند هفته پیشرفت میکنند، بعضی ماهها زمان میبرند. هر کسی که درمان قطعی و فوری وعده میدهد، یا شرایط بیمار را ندیده، یا صادق نیست.
درمان زخم شریانی با دستگاه ازون تراپی در کلینیک زخم فرسام
درمان زخم مزمن چگونه انجام میشود؟
درمان زخم مزمن فقط پانسمان نیست. اگر فقط پانسمان بود، این زخمها اینهمه طول نمیکشیدند. در کلینیک زخم فرسام، قبل از هر پانسمان:
علت زخم بررسی میشود
بیماری زمینهای در نظر گرفته میشود
پانسمان متناسب با مرحله زخم انتخاب میشود
چون تجربه به ما نشان داده است:
تا علت درمان نشود، هیچ پانسمانی معجزه نمیکند. در بسیاری از بیماران، فقط با اصلاح مسیر درمان، زخمهایی که ماهها متوقف شده بودند دوباره وارد فاز ترمیم میشوند.
اگر نگران وضعیت زخم خود یا یکی از عزیزانتان هستید، اقدام زودهنگام میتواند از پیشرفت زخم و عوارض جدی جلوگیری کند. در بسیاری از موارد، فقط با بررسی بهموقع علت زخم میتوان مسیر درمان را کوتاهتر و کمهزینهتر کرد.
برای دریافت راهنمایی تخصصی، میتوانید از روشهای زیر اقدام کنید:
تماس مستقیم با کارشناسان فرسام و دریافت پاسخ دقیق به سؤالاتتان
ارسال پیام در واتساپ و دریافت مشاوره اولیه رایگان پیش از مراجعه
رزرو آنلاین نوبت جهت ویزیت حضوری و بررسی تخصصی زخم در کلینیک
